معرفی کتاب تحفة المجالس
فهرست
معرفی نویسنده
متأسفانه مطلب خاصی در مورد تاریخ ولادت و وفات، و زندگی‌نامۀ مصنّف پیدا نکردیم و فرصت تحقیق بیشتر هم نبود، اما ان‌شاءالله ذیل عنوان بعدی توضیح مختصری در مورد عصر مصنّف می‌دهیم.
تنها چیزی که وجود دارد، طبق تصریح خود مصنّف در مقدمۀ کتابشان نامشان «ابن تاج‌الدین حسن سلطان محمد» است که طبق نقل باقی کتب لقبش «استرآبادی» است. پس نام او «محمد بن حسن استرآبادی» است.
عصر زندگی نویسنده
در مورد اینکه نویسنده در کدام قرن زندگی می‌کرده، دو نظر کاملاً متفاوت و متضاد وجود دارد که برای بررسی و پیداکردن نظر صحیح فرصت پیدا نشد، اما ان‌شاءالله دلیل هر دو نظر ذکر می‌شود:
۱- قرن دهم: در فنخا، ج۳۵، ص۲۲۲ ولادت و وفات او را «۸۹۵ – ۹۵۲ قمری» ذکر می‌کند. البته منبعش برای ما مشخص نشد.
در الذریعة (چاپ دارالاضواء)، ج۱، ص۶، شماره۲۳ احتمال داده نویسندۀ کتاب تحفة المجالس برادر نویسندۀ کتاب آثار احمدی باشد. نویسندۀ کتاب آثار احمدی، احمد بن تاج‌الدین حسن بن سیف‌الدین استرآبادی در قرن دهم هجری قمری است. ان‌شاءالله جلوتر ذکر می‌شود که مصنّف یکی از منابع کتابش را آثار احمدی ذکر می‌کند.
۲- از شاگردان فیض کاشانی: «سلطان محمد بن تاج‌الدین حسن از جمله شاگردان فیض بوده و از علم‌الهدی اجازه دریافت داشته است. نسخه‌ای از این اجازه در کتابخانه مسجد اعظم قم به شماره ۱۰۷۴ موجود است. تحفة المجالس از جمله تألیفات سلطان محمد است که به چاپ رسیده و تحفة الأذکار تألیف دیگر اوست که نسخه‌ای از آن در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است. وی در یکی از ابواب این کتاب آورده است: «اذکاری که در این باب ایراد نموده‌ایم، اکثر آن را از کتاب… استادی مولانا محمد محسن کاشی – ادام اللّٰه تعالی ظله العالی – نوشته‌ایم»». (میراث حدیث شیعه، ج۲، ص۶۲۵)
باید دقت داشت که عصر زندگانی فیض کاشانی «۱۰۰۷-۱۰۹۱ق» بوده است. جالب است که در فنخا، ج۱۲، ص۸۶۶ وقتی کتاب حدیقة المتقین همین نویسنده را نقل می‌کند و تاریخ «۸۹۵ – ۹۵۲ قمری» را به‌عنوان زندگانی او ذکر می‌کند، در توضیحات کتاب می‌گوید که از شاگردان فیض کاشانی بوده است!
اما دلایل نظر اول:
۱- در فنخا، ج۷، ص۵۹۱ یک نسخه از آران کاشان به شمارۀ ۸۹ ذکر می‌کند که تاریخ کتابت آن ۱۴ صفر ۱۰۲۸ قمری است. طبق این نسخه، احتمال اینکه نویسندۀ کتاب از شاگردان فیض باشد بعید است؛ زیرا در زمان کتابت این نسخه (نه نوشتن کتاب) مرحوم فیض ۲۱ سال داشتند.
۲- در فنخا، ج۱۵، ص۵۰۲ کتابی به اسم «دیوان صدقی» برای او معرفی می‌کند و ذکر شده که اشعاری در مدح شاه‌طهماسب صفوی دارد. طبق نقل تاریخ شاه‌طهماسب دوران حکومتش ۱۹ رجب ۹۳۰ تا ۱۵ صفر ۹۸۴ قمری بوده است؛ یعنی قبل از تولد فیض کاشانی.
معرفی کتاب
«کتابی در سرگذشت پیامبر و امامان علیهم‌السلام است، در یک «مقدمه» و چهارده «مقصد» و یک «خاتمه»: مقدمه در بیان معنای معجزه و هر مقصد برای یکی از امامان و معصومین چهارده‌گانه، و خاتمه در علائم ظهور. به گفته صاحب الذریعة مؤلف در این کتاب غث و سمین را به هم آمیخته است. در نسخۀ ۴۰۸۴ دانشگاه که در یک مقدمه و ۲ مقصد و یک خاتمه است، مؤلف عبدالرحیم بن آقا حسین بن علیرضا خان بن میرزا شفیعا دانسته شده». (فنخا، ج۷، ص۵۹۱)
مصنّف در مقدمه می‌گوید مطالب را «از کتب معتبره صحیحه مذکوره جمع نموده»، و این دلیلی است که حداقل مطالب این کتاب از نظر خود مصنّف صحیح بوده.
این کتاب داستان‌های غریب زیاد دارد که شاید خیلی‌ها آن را تکذیب کنند! این مطلب در بخش پیامبر صلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه‌السلام بیشتر نمود پیدا می‌کند. اما نسبت به باقی حضرات معصومین علیهم‌السلام داستان خاص و شاذّی نقل نمی‌کند.
چاپ کتاب
دو چاپ برای این کتاب پیدا کردیم:
۱- انتشارات راز توکل به تصحیح احمد بانپور و مهدی مافی نژاد.
۲- انتشارات کتابچی. البته این انتشارات دوبار این کتاب را چاپ کرده و چاپ دوم با ظاهری آراسته‌تر صورت گرفته است. (برای مطالعۀ چاپ اول در نورلایب اینجا را کلیک کنید)
متأسفانه هیچ‌کدام از این دو چاپ مقدمه‌ای دربارۀ نویسنده، شیوۀ تصحیح کتاب و نسخه‌ای که از آن استفاده کردند، ندارد. اما در هر دو چاپ در معجزات امام علی علیه‌السلام، معجزۀ ۱۸ از زبان محرّر کتاب یعنی «عسگر بن حسین بیک اردو آبادی» نوشتند که در سال ۱۲۷۳ ه.ق در حال نوشتن این کتاب بودم، و چون این معجزۀ ۱۸ معجزۀ معتبری نبود، آن را ننوشته و به‌جای آن معجزه‌ای از کتاب بحارالانوار نقل می‌کنم. این «عسگر بن حسین» همان کسی است که کار کتابت نسخۀ چاپ‌سنگی این کتاب را انجام داده است. پس واضح می‌شود هر دو چاپ‌ها براساس چاپ‌سنگی صورت گرفته.
اما این داستان در صفحۀ ۱۷۹ تا ۱۹۰ فایل pdf نسخۀ موجود در کتابخانۀ ملی به شماره ۱۰۵۵۹۴۰ ذکر شده که قنبر را گروگان می‌گیرند و امام علی علیه‌السلام طی جریانی طولانی او را آزاد می‌کنند.
فهرست کتاب
مؤلف در ابتدای کتاب، فصل و مطالب کتاب را این‌گونه بیان می‌کند:
«[این کتاب را] به [یک] مقدمه و چهارده مقصد و خاتمه مرتب ساختم:
مقدمه در ذکر تحقیق معنی معجزه و ذکر کتبی که این معجزات از آن نقل می‌شود؛ مشتمل بر دو فصل: فصل اول در تحقیق معنی معجزه، فصل دوم در ذکر کتب مأخذ این کتاب.
مقصد اول: در بیان معجزات اشرف اقدس خاتم‌الانبیاء محمد صلی الله علیه و آله مشتمل بر ۱۲۱ معجزه.
مقصد دوم: در بیان معجزات امام مشارق و مغارب علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام مشتمل بر ۱۰٢ معجزه.
مقصد سوم: در بیان معجزات سیدة النساء فاطمه زهراء علیهاالسلام مشتمل بر ۱۴ معجزه.
مقصد چهارم: در بیان معجزات حضرت امام حسن مجتبی علیه‌السلام مشتمل بر ۱۶ معجزه.
مقصد پنجم: در بیان معجزات حضرت ابی‌عبدالله الحسین علیه‌السلام مشتمل بر ۵۰ معجزه.
مقصد ششم: در بیان معجزات حضرت امام زین‌العابدین علیه‌السلام مشتمل بر ۳۰ معجزه.
مقصد هفتم: در بیان معجزات امام محمدباقر علیه‌السلام مشتمل بر ۲۹ معجزه.
مقصد هشتم: در بیان معجزات حضرت امام جعفر صادق علیه‌السلام مشتمل بر ۵۵ معجزه.
مقصد نهم: در بیان معجزات امام موسی کاظم علیه‌السلام مشتمل بر ۲۹ معجزه.
مقصد دهم: در بیان معجزات حضرت امام رضا علیه‌السلام مشتمل بر ۴۶ معجزه.
مقصد یازدهم: در بیان معجزات حضرت امام محمدتقی علیه‌السلام مشتمل بر ۲۸ معجزه.
مقصد دوازدهم: در بیان معجزات حضرت امام علی‌نقی علیه‌السلام مشتمل بر ۴۵ معجزه.
مقصد سیزدهم: در بیان معجزات حضرت امام حسن عسکری علیه‌السلام مشتمل بر ۳۵ معجزه.
مقصد چهاردهم: در بیان معجزات حضرت صاحب الامر و الزمان عجل الله فرجه مشتمل بر ۴۵ معجزه.
خاتمه: ذکر شهرهای حضرت صاحب‌الامر عجل الله فرجه و ذکر بعضی از علامات خروج آن حضرت».
بعد مصنّف در فصل اول مقدمه‌اش می‌گوید: «ما در این کتاب ششصد و چهل و سه معجزه را ایراد می‌کنیم».
منابع کتاب
مصنّف در فصل دوم مقدمه‌اش منابع کتابش را این‌گونه بیان می‌کند:
«تفصیل کتب مذکوره این است: کتاب کافی، کتاب من لا یحضره الفقیه، کتاب تهذیب الاخبار، کتاب توحید، کتاب عرض المجالس [نام دیگر کتاب امالی]، کتاب عیون اخبار الرضاء علیه‌السلام، کتاب اکمال الدین و اتمام النعمة، کتاب مجمع الرّوائق [ظاهراً همان المجموع الرائق هبة الله موسوی مراد است]، کتاب امالی، کتاب الوافی، کتاب الخرائج، کتاب کفایة المؤمنین، کتاب بصائر الدرجات، کتاب المناقب تألیف شهرآشوب، کتاب حدیقة الشیعه، کتاب کشف الغمة، کتاب شواهد النبوة، کتاب روضة الواعظین، کتاب دلائل النبوة، کتاب امان الاخطار، کتاب مهج الدعوات، کتاب فصول، کتاب سیر الائمة، کتاب کنز الغرائب، کتاب المناقب تألیف ابوالمؤید خوارزمی، کتاب نظم الدر السبطین، کتاب سنن الجامع، کتاب الموالید، کتاب بشارة المصطفی، کتاب المعارج، کتاب کامل الزیارة، کتاب اعلام الوری، کتاب مفتاح الفلاح، کتاب عدّة الداعی، کتاب منهج التحقیق، کتاب بستان الکرام، کتاب ربیع الابرار، کتاب ذریعة النجاح، کتاب خصائص الائمة، کتاب ابواب الجنان، کتاب مصابیح القلوب، کتاب راحة الارواح و مونس الاشباح، کتاب قصص الانبیاء، کتاب روضة الشهداء، کتاب جامع الاسرار، کتاب الاربعین، کتاب آثار احمدی، کتاب الال تألیف ابن خالویه، کتاب الازهر، کتاب غزوات اثنی عشر، کتاب ولایة امیرالمؤمنین علیه‌السلام، کتاب تاریخ ابی‌حنیفه دینوری، کتاب منهج الناسکین، کتاب نهج المهمات، کتاب منهاج الابرار، کتاب علم الیقین، کتاب محجة البیضاء، کتاب بحارالانوار، کتاب الارشاد تألیف شیخ مفید، کتاب الرجعة، کتاب منتخب البصائر تألیف حسن بن سلیمان، کتاب بهجة المتابیح، کتاب جلاء العیون، کتاب قرب الاسناد».
مطالعۀ بیشتر
در فنخا ج۳۵، ص۲۲۲ چهار کتاب مؤلف، و در ج۷، ص۵۹۱ نُه نسخۀ خطی برای کتاب ذکر می‌کند.
الذریعة (چاپ دارالاضواء)، ج۳، ص۴۶۵، شماره۱۷۰۰ این کتاب را معرفی کرده است.
انتهای معجزۀ سومِ امام جواد علیه‌السلام به کتاب دیگرش به اسم «نهج المهمات» که در مورد دعاست، اشاره کرده.
در ص ۳۸۹ چاپ اول کتابچی داستانی نقل می‌کند که امام‌زمان علیه‌السلام فرزندانی دارند که حاکم بعضی از شهرها هستند. در غرائب‌الاخبار سید نعمت‌الله جزایری، برگ ۱۵۱ نسخۀ خطی کتابخانۀ ملی به شمارۀ ۱۶۵۲۶-۵ به نقل از کتاب دیگری و با ذکر سند آمده است.
در ص ۳۹۲ چاپ اول کتابچی اشاره می‌کند که امام‌زمان علیه‌السلام نوه‌ای دارند و پسر امام علیه‌السلام هم فوت کرده است.
توضیحات
برای دانلود فهرست مطالب، مقدمۀ نویسنده، و چند صفحه از کتاب به کانال‌های فضای مجازی ما رجوع کنید و درصورتی‌که در آنجا پیدا نکردید، به ادمین پیام دهید.
مطالب منتخب کتاب را با کلیک اینجا پیدا کنید ان‌شاءالله.
نظرات