معرفی کتاب عنوان الکلام
فهرست مطالب
معرفی نویسنده
ملا محمدباقر فشارکی (۱۲۴۲-۱۳۱۴ق) فقیه و استاد درس خارج حوزۀ علمیۀ اصفهان بود. برای مطالعۀ بیشتر به ویکی‌شیعه رجوع کنید.
معرفی کتاب
طبق بیان خود مصنف (ص ۲۴) اسم کامل کتاب «عنوان الکلام فی أدعیة شهر الصیام» است. این کتاب سخنرانی‌های نویسندۀ محترم در شرح دعاهای هر روز ماه رمضان است که به گفتۀ خود مؤلف به اصرار مردم به کتابت درآورده: «… در همۀ سنوات جمعى اعزّه و اشراف و کثیری از احباء، صاحبان محامد اوصاف خواهش داشتند که این‌ها را به سمت تحریر درآورده تا سایر مؤمنین از آن منتفع و امر بر حضرات اهل منبر قدری سهل و آسان شود. و این فقیر به جهت عدم مساعدت احوال به دفع‌الوقت می‌گذرانیدم تا در این شهرِ صیام (۱۲۸۳ قمری) جمعی از طلّاب صاحبان فهم که نزد حقیر محترم بودند، زیاده بر این معنی مصرّ شده، توفیق حقّ حاصل آمده، دست توسل به دامان وسائط فیض زده، از ایشان استمداد جسته در انجاح این مسئول کوشیده. مسئلت می‌نمایم از ربّ کریم اولاً توفیق را بر اتمام، و ثانیاً تعمیم آن را بین الخواص و العوام که بلکه ذخیرۀ یوم القیام این اضعف انام گردد «إنّه عَلىٰ کلِّ شَی‌ءٍ قَدِیرٌ» و مرتب ساختم آن را بر پنج مقدمه و چهل مجلس» (ص ۱۷ کتاب).
باتوجه‌به سال تولد مصنف، ایشان در زمان نوشتن این کتاب حدود ۴۰ساله بودند. البته اینکه در جاهای مختلف کتاب نظر اجتهادی خودشان را می‌گویند، به‌خاطر این است که در سال ۱۲۷۲ق از استادش میر سید حسین مدرس اجازه اجتهاد را دریافت کرد (اجازه اجتهاد در سایت ویکی‌شیعه ذکر شده).
همان‌طوری که در بالا مصنف اشاره کرده، مهم‌ترین هدف نوشتن این کتاب استفادۀ منبری‌ها از این کتاب بوده است. به همین دلیل در ص ۲۴ نکاتی چند در تذکر به منبری‌ها می‌گوید، در انتهای ص ۳۳۲ اشاره می‌کند که منبری‌ها نیاز نیست همۀ مطالب را بگویند، بلکه خودشان انتخاب کنند، و در انتهای ص ۳۵۵ مجدّداً اشاره می‌کند که این کتاب برای خواص است.
در ص ۳۵۵ بعد از اتمام مجلس ۳۶ اشاره می‌کند که شرح دعاهای سی‌گانۀ ماه رمضان تمام شد، ولی برای اینکه ۴۰ مجلس شود، کتاب را ادامه می‌دهد: «تمام شد آنچه مقصود ادعیه سى‌گونۀ شهر رمضان بود با غایت تعجیل و پریشانی حواس و تراکم اشتغال؛ ولی چون تابه‌حال سی و شش مجلس شده است، دوست می‌دارم که چون این کتاب از برای عنوان موعظه از برای خواص نسبت به عوام نوشته شده که فقیر را فراموش نکنند، لهذا مناسب است که چهار مجلس دیگر افزوده شود که چهل مجلس تمام شود: یک مجلس در کیفیت موعظۀ سحر شب عید فطر، یکی هم در کیفیت مطالب روز عید، و یکی هم در کیفیت موعظۀ شب نیمۀ شعبان، و یکی هم در کیفیت موعظۀ روز عاشورا؛ چون در این روز اجتماع خلق است، امر بر اهل خیر و ترویج سهل است».
یکی از اشکالاتی که به کتاب می‌گیرند این است که چون محتوای کتاب منبر ایشان است، پس روضه‌هایی که نقل کرده منبع ندارد! ولی باید دقت شود، سخنرانی ایشان به این شکل نبوده که در ابتدا ضبط و سپس به متن تبدیل شود (کاری که الان مرسوم است)، بلکه ایشان محتوا را با دست خودشان نوشتند که دیگر منبری‌ها استفاده کنند؛ پس قطعاً مصنف به مطالبش و الفاظ آن دقت داشته است.
برای مطالعۀ بیشتر به ویکی‌شیعه رجوع کنید.
چاپ و نسخ خطی
تا جایی که ما می‌دانیم، این کتاب توسط سه انتشارات چاپ شده:
۱- کتاب‌فروشی محمدعلی علمی (برای مشاهده در سایت نورلایب کلیک کنید). این چاپ مقدمه‌ای، پاورقی و تصحیح خاصی ندارد. باید دقت داشت که مصنف سه کتاب به اسم «عَشْرِیه» داشته که در هر کتاب مطالبی را برای ده جلسه تنظیم کردند؛ در این چاپ دوتا از این عشریه چاپ شده است.
۲- کتاب‌فروشی اسلامیه (برای مشاهده در سایت نورلایب کلیک کنید). این چاپ هم مانند چاپ قبلی مقدمه، پاورقی و تصحیح خاصی ندارد و به همراه دو عشریه مصنف چاپ شده است.
۳- وحدت‌بخش. مصحح این چاپ آقای علی آل بویه است. مصحح کتاب در ابتدا مقدمۀ کوتاهی در معرفی نویسنده و کتاب ذکر می‌کند و ملاک کار تصحیح خود را نسخۀ کتابخانه آیت‌الله مرعشی بیان می‌کند. شکل‌وشمایل چاپ این کتاب از دو کتاب دیگر بهتر و برای مطالعه راحت‌تر است و مصحح در بعضی صفحه‌های کتاب برای توضیح بعضی کلمات یا ذکرکردن منبع بعضی مطالب پاورقی‌هایی ذکر کرده است. مطالبی که ان‌شاءالله در سایت از این کتاب نقل می‌شود، صفحه‌ها براساس این چاپ است.
در فنخا، ج۳۶، ص۲۹۰ نسخ خطی مصنف (۱۹ کتاب)، و ۴ نسخۀ خطی این کتاب در ج۲۳، ص۳۱ معرفی شده است (البته نسخ خطی این کتاب بیشتر از این تعداد است).
تدوین رساله و کتاب در وعظ و خطابه در عصر قاجار
در کتاب «تاریخ قیام و مقتل جامع سیّدالشهدا علیه‌السلام»، ج۲، ص۴۳۰ مطلبی ذکر شده که نقلش در اینجا خالی‌ازلطف نیست ان‌شاءالله:
«تدوین رساله‌ها و کتاب‌هایی که به‌گونه‌ای در ارتباط با وعظ و خطابه بود، در عصر قاجار رونق خاصی گرفت. این رساله‌ها و کتب را می‌توان به سه دسته تقسیم کرد:
دستۀ اول: کتاب‌هایی که شامل مجموعه سخنرانی‌های مختلف یک سخنران معیّن در یک دوره معیّن بود؛ مانند کتاب فوائد المشاهد و نتائج المقاصد که شامل مجموعه سخنرانی‌های شیخ جعفر شوشتری در روزهای جمعۀ ماه‌های رمضان و محرم است. این کتاب به اهتمام شخصی به نام محمد بن علی اشرف طالقانی گردآوری و منتشر شده است.
دستۀ دوم: کتاب‌هایی که به‌عنوان سرمشق و نمونۀ سخنرانی تنظیم شده بودند. این کتاب‌ها برای مبتدیان و طلابی که قصد وعظ داشتند در حکم کتاب آموزشی بود؛ مانند کتاب‌های عنوان الکلام تألیف محمدباقر فشارکی اصفهانی، انیسُ العَهْد و مونس اللَحد تأليف ملا صدرالدین قزوینی، مجالس الواعظین تألیف سید اسماعیل حسینی اردکانی، و مجالس نظامیه تألیف میرزا رفیع نظام العلمای تبریزی.
دستۀ سوم: یادداشت‌هایی است که خود اهل منبر برای سخنرانی‌هایشان فراهم آورده و بعدها به چاپ رسانده بودند؛ مانند مجالس المتقین از ملا محمدتقی برغانی که شامل مطالب پنجاه جلسۀ وعظ است».
توضیحات
برای دانلود فهرست مطالب، مقدمۀ مصحّح، و چند صفحه از کتاب به کانال‌های فضای مجازی ما رجوع کنید و درصورتی‌که در آنجا پیدا نکردید، به ادمین پیام دهید.
مطالب منتخب کتاب را با کلیک اینجا پیدا کنید ان‌شاءالله.
نظرات