معرفی کتاب ذریعة البکاء فی مجلس العزا
فهرست
معرفی نویسنده و کتاب
از مصنّف مطلب خاصی در دسترس نیست، به جز اینکه تا سال ۱۲۳۰ قمری زنده بوده است. مصنّف در مقدمه چگونگی تألیف و هدف این کتاب را به‌صورت کامل بیان می‌کند. ایشان خود را محمدهادی فرزند محمدمهدی معرفی می‌کند و می‌گوید «مدتی بعد از فنای عمر عزیز در جهالت و ضلالت»، علاقه داشتم کتابی در باب مصیبت بنویسم «تا آنکه قدری از مراثی نظماً و نثراً در ازمنۀ متفرّقه و امکنۀ متعدّده با حواسّ متفرّق نوشته شد و موجب رقّت بعضی از عوام… شد. و برخی از آن‌ها را در… اوراقی جمع نموده بودم که در بعضی اوقات ایّام عزا، سیّما در دهۀ عاشورا خود را به خواندن و شنواندن آن در سلک تعزیه‌داران» می‌خواندم. «لکن نظمی مرتّب و ترتیبی منسقّ نداشت و اراده چنان بود که اگر وقتی حالی و فراغ‌بالی باشد، مرتّب و منسقّ گردد به سبب بعضی علایق… تا اینکه روزی یکی از یاران… نام محراب خان… لقب کلب علی…» این یادداشت‌های من را دید و «مطبوع طبق شریف و مقبول خواطر لطیف شده… بعد از ملاحظه‌فرمودن آن بیاض من اوّله الی آخره… فرمودند که مراثی مزبور کما کان فی المسطور از برایشان مرتب و مسطور گردد… اطلاعت را لازم دانسته، شروع در آن نمودم و آن را مرتب گردانیدم بر مقدمه و یک‌صد و یک مجلس و خامته، و مسمّی گردانیدم به «ذریعة البکا فی مجلس العزا»… پیش از شروع در مقدمه، عرض می‌شود که هرگاه بر سبیل ندرت درین کتاب فردی1 یا مصرعی از جای دیگر نقل شود، در سر آن علامت نوشته می‌شود تا معلوم گردد که کلام غیر است و هر گاه اشعاری از ائمۀ دین علیهم‌السلام یافت شود، آن را بعینه با ترجمه‌اش نقل خواهم نمود یا اینکه به ترجمۀ تنها اکتفا می‌شود» و اگر به زبان حال شعر یا متنی را بنویسم، اشاره می‌کنم «تا خوانندۀ این کتاب فرق در میان کلام ایشان و غیر ایشان تواند کرد. دیگر اینکه غرض ازین رساله مرثیه‌گفتن و نوحه‌خواندن است، پس مجموع حکایات و روایات پرداخته نمی‌شود و روایات سوزناک و سخن‌های غمناک منتخب می‌گردد و اکثری از کتاب جلاء العیون ملّا محمدباقر رحمه‌الله نوشته می‌شود، مگر اندکی که از جای دیگری نقل شود».2
در ابتدای نسخه این‌گونه نوشته شده: «کتاب ذریعة البکاء من قول عالی‌جناب… آخوند ملا محمدهادی سلّمه الله تعالی»3 که نشان می‌دهد این نسخه در زمان حیات مصنّف کتابت شده است.
هرچند تعداد مجالس زیاد است، ولی کوتاه‌اند. در کتاب مصیبت‌های ائمه علیهم‌السلام را نقل کرده، هرچند اکثر کتاب دربارۀ وقایع کربلاست. مصنف شعر و نظم زیاد نقل می‌کند و در بعضی جاها «لمؤلّفه» گفته که نشان می‌دهد سرودۀ خودش است. خیلی از مواقع گفتگوها را به شعر و نظم تبدیل کرده و دیگر نثر آن را نمی‌آورد.
نسخ خطی
در فنخا، ج۳۶، ص۶۶۱ پنج کتاب خطی مؤلّف4 و ج۱۶، ص۱۲۲ تک‌نسخۀ این کتاب در کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی معرفی شده است. این نسخه بسیار ناقص است و نسخۀ کامل کتاب در مرکز احیاء تراث به شمارۀ ۷۰۲۷ نگهداری می‌شود. خط این نسخۀ مرکز احیاء بسیار بد است و خواندن را سخت می‌کند.5 روز سه‌شنبه سیزدهم جمادی‌الثانی ۱۲۳۰ مطابق ابجد جملۀ «کتاب المجالس الشهداء»6 کتاب به پایان رسیده است.7
توضیحات
مطالب منتخب کتاب را با کلیک اینجا پیدا کنید ان‌شاءالله.
برای دانلود چند صفحه از نسخۀ خطی به کانال‌های فضای مجازی ما رجوع کنید و درصورتی‌که در آنجا پیدا نکردید، به ادمین پیام دهید.
- فرد: یک بیت شعر. ↩︎
- نسخۀ مرکز احیاء، برگ ۱. ↩︎
- نسخۀ مرکز احیاء، برگ ۱. ↩︎
- البته در اینکه واقعاً این کتاب‌ها برای همین نویسنده است، جای تأمّل و دقت وجود دارد؛ زیرا یکی از نسخه‌های کتابِ ضیاء القلوب مربوط به سال ۱۱۱۶ قمری است (فنخا، ج۲۱، ص۱۰۲۹) و باتوجه‌به اینکه تاریخ نسخۀ کتاب ذریعة البکاء برای ۱۲۳۰ قمری است و در ابتدای نسخه هم از مؤلّف با قید «سلّمه الله تعالی» یاد شده، با نسخۀ کتاب ضیاء القلوب سازگار نیست. ظاهراً نویسندگان کتاب فنخا بر اساس اینکه نام نویسنده‌های این کتب شبیه نام نویسندۀ ذریعة البکاء بوده، همۀ آن‌ها را نوشتۀ این مصنّف حساب کردند. ↩︎
- باتوجه‌به اینکه برگ‌های نسخۀ مرکز احیاء شماره‌گذاری نشده بود، آغاز شمارۀ برگ‌ها را از ابتدای شروع کتاب حساب کردیم. ↩︎
- همان‌طور که در نسخه ذکر شده، باید حرف شین مشدّد و همزه هم حساب شود تا با عدد ۱۲۳۰ تطابق پیدا کند. ↩︎
- نسخۀ مرکز احیاء، برگ ۲۸۳. ↩︎
نظرات