فهرست

• کتاب‌هایی با نام «کنز الغرائب»
• معرفی نسخه
• توضیحات

کتاب‌هایی با نام «کنز الغرائب»

به علت اینکه عده‌ای در اینکه این کنز الغرائب که در کتاب روضة الشهدا از آن نام می‌برد، کدام کتاب است دچار اشتباه شدند، در ابتدا باید بیان کنیم چند کتاب به اسم «کنز الغرائب» وجود دارد. ان‌شاءالله در ابتدا کتاب‌هایی را ذکر می‌کنیم که قطعاً مراد نویسندۀ روضة الشهدا نبوده است؛ زیرا این کتاب‌ها بعد از تاریخ تألیف روضة الشهدا است:

1. «کنز الغرائب و بحر العجایب» نوشتۀ «محمدکاظم بن محمد اسرار تبریزی (۱۲۶۵ – ۱۳۱۵ ق)» که کتب مؤلّف در فنخا، ج۳۵، ص۲۳۵ و تک‌نسخهٔ خطی این کتاب در ج۲۶، ص۸۱۰ آمده.
   • توضیح کتاب براساس فنخا: «پاره‌ای از داستان‌های تاریخی غریب و صنایعی عجیب با عناوین «غریبه، غریبه» در این کتاب گزارش داده شده است تا مردم از شنیدن عجایب نهراسند و سخنگوی را فوراً تکذیب نکنند. این کتاب مخصوصاً در اثر تکذیب پسر عموی مؤلّف که سخنان او را دروغ می‌پنداشته و همه‌جا بازگو می‌کرده، تألیف شده و در سرآغاز آن نام ناصرالدین‌شاه قاجار را آورده است».
   • پایان‌نامه‌ای به اسم «بازخوانی، تصحیح و تحلیل نسخۀ خطی منحصر بفرد «کنز الغرایب و بحر العجایب» اسرار علی‌شاه تبریزی» نوشتۀ «منیره رهایی» در دانشکده ادبیات و علوم‌انسانی دانشگاه پیام‌نور اصفهان وجود دارد.
   • به‌خاطر تاریخ تألیف کتاب فوق، قطعاً منبع صاحب روضة الشهدا نبوده است.
2. «بحر المصائب و کنز الغرائب» نوشتۀ محمدجعفر روضه‌خوان تبریزی که توسط انتشارات طوبای محبت به اسم «سفینۀ بحر المصائب» چاپ شده است.
3. «کنز الغرائب» نوشتۀ میرزا محمدحسن علی یاری (۱۲۶۶ – ۱۳۵۸ قمری). منبع: کتاب مکارم الآثار در احوال رجال دورۀ قاجار، ج۵،ص۱۸۲۴؛ تربت پاکان قم،ج۲، ص۱۱۵۷.
4. تفسیر کنز الدقائق که در چند بخش از کتاب به اسم «کنز الغرائب و بحر الدقائق» معرفی شده است: ج۱۰، ص۵۸۵؛ ج۴، ص۲۷۷، پاورقی (چاپ وزارت ارشاد).
5. نسخۀ خطی به اسم «کنز الغرائب» که به شمارۀ ۳۰۴۱۴ در کتابخانۀ آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود و در تاریخ ۱۳۸۲ شمسی وقف آستان شده است. این نسخه ۱۳۱ برگ دارد.
   • آغاز نسخه: «بسمله، و الشمس و ضحیها صاحب… از فضل ابن عباس از حضرت صادق (ع) روایت کرده است».
   • انجام نسخه: «و بجهه چه آب و نان را از ما مضایقه می‌نمایند و طعام بما ایتام نمی‌دهند و هذا المصائب اسحرنی و ابكانی… لعنة الله علی القوم الظالمین».
   • این نسخه هم قطعاً مراد نیست؛ زیرا از کتاب‌هایی مثل بحارالانوار، معراج السعادة و… نقل کرده که چندین قرن بعد از روضة الشهدا هستند.

اما نسخه‌هایی که احتمال دارد روضة الشهدا از آن نقل کرده باشد:

1. «کنز الغرائب فی قصص العجائب: در سرگذشت و فضائل خلیفگان چهارگانه و امام حسن و حسین. از نجم‌الدین قاسم بن محمد مذمکینی نوشتۀ ۸۸۲ ه». کتاب ادبیات فارسی بر مبنای تألیف استوری، ج۲، ص۱۰۳۴
   • در این کتاب‌ها به نقل از کتاب «ادبیات فارسی بر مبنای تألیف» که در بالا ذکر شد، کتاب کنز الغرائب موجود در روضة الشهدا را نوشتۀ نجم‌الدین مذمکینی معرفی می‌کنند:
     • مقالات تاریخی (نشر دلیل ما)، نوشتۀ رسول جعفریان، ج۱، ص۱۹۲.
     • روضة الشهدا (انتشارات علمی و فرهنگی)، تصحیح حسن ذوالفقاری و علی تسنیمی، ص۵۱.
   • نسخه‌ای از این کتاب مذمکینی دیده نشد تا بررسی شود آیا منبع روضة الشهدا همین کتاب بوده یا نه، اما ان‌شاءالله باتوجه‌به توضیحاتی که جلوتر می‌آید، معلوم می‌شود این کتاب مدنظر نیست.
   • ان‌شاءالله در جلوتر نسخۀ خطی از کتابخانۀ فرانسه را معرفی می‌کنیم که در چندین جای آن از کتابی به اسم «السنی فی قتل اولاد النبی صلی الله علیه و آله» نام می‌برد، گاهی به‌صورت کامل و گاهی به اسم «صاحب السنی». در برگ ۳۵ سمت چپ نام نویسندۀ کتاب السنی را این‌گونه ذکر می‌کند: «باسناد عالی امام ربانی، و حبر صمدانی، نجم الحق و الدین، قاسم بن محمد المذمینی صاحب کتاب السنی فی قتل اولاد النبی صلی الله علیه و [آله و] و سلّم»؛ پس این جمله نشان می‌دهد که کتاب فوق از مصادر کنز الغرائب است، نه نویسندۀ کتاب کنز الغرائب.
2. آقابزرگ کتابی به اسم «کنز الغرائب» ذکر می‌کند، اما نام نویسنده یا نسخه‌ای از آن را معرفی نمی‌کند و می‌گوید در کتاب «مفتاح الجنة» از این کتاب نقل شده است: «كنز الغرائب ينقل عنه في مفتاح الجنة بعض المعجزات. و ألّف المفتاح في ۱۲۸۵». الذریعة (دار الاضواء)، ج۱۸، ص۱۶۰
   • آقابزرگ در مورد مفتاح الجنة این‌گونه می‌گوید: «مفتاح الجنة الذي هو عن النار جنة في المناقب و المصائب، فارسي مطبوع بإيران سنة ۱۳۰۸. أوّله: «يا من دلّ بذاته على ذاته». مرتّب على مقدمة و ۵۵ مجلساً و خاتمة، و قد كتبه بعد جمرة الفؤاد و الاثني عشرية، و طبع أيضاً في سنة ۱۳۲۱، و قد ألّفه سنة ۱۲۸۵. و المؤالف هو الحاج مولى محمد الشهير بالمقدس الزنجاني، و قد عبر عن نفسه بالحاج المولى محمد بن محمد، و اسم أحد تأليفاته أنوار الخمسة طبع بعد وفاته ۱۳۱۲. أوّله: «الحمد لله الذي خلق العالم بأنوار الخمسة و جعلنا من المتمسكين بأذيال الخمسة». مرتّب على مقدمة و ۲۵ مجلساً و خاتمة، و ذكر في أوّله أنّ مفتاح الجنة في المناقب و المصائب، و ذكرها أربعة أربعة، فأراد أن يجمع المناقب و المصائب: خمسة، خمسة، تسمّى هذا الكتاب بأنوار الخمسة». الذریعة (دار الاضواء)، ج۲۱، ص۳۲۵
   • بعضی از محقّقین به دلیل جملۀ بالا از آقابزرگ که گفته در کتاب مفتاح الجنة از کنز الغرائب مطلب نقل کرده، این‌گونه برداشت کرده‌اند که این کتاب همان کنز الغرائب موجود در روضة الشهدا است:
     • مقالات تاریخی (نشر دلیل ما)، نوشتۀ رسول جعفریان، ج۱، ص۱۹۲.
     • روضة الشهداء (مکتبة الحیدریة قم)، ترجمه به زبان عربی توسط محمدشعاع فاخر، ص۱۶۰، پاورقی. البته مترجم این کتاب این‌گونه نتیجه گرفته که نویسندۀ مفتاح الجنة همان نویسندۀ کنز الغرائب است!
3. «کنز الغرایب و جوهر العجایب» که در کتابخانۀ ملی فرانسه نگهداری می‌شود.
   • دلایلی که ثابت می‌کند کنز الغرائب موجود در روضة الشهدا همین کتاب «کنز الغرایب و جوهر العجایب» است:
     • در روضة الشهدا در قسمت‌های مختلفی از کنز الغرائب نقل می‌کند. طبق فهرست نمایه‌های کتاب روضة الشهدا، ص۷۸۱، ۱۳ مرتبه اسم کنز الغرائب در کتاب آمده است. ان‌شاءالله با بررسی مشخص می‌شود این مطالب با تفاوت اندکی در این نسخه آمده است:
       1. روضة الشهدا، ص ۱۱۲: کنز الغرائب، برگ ۴۷ سمت چپ پایین.
       2. روضة الشهدا، ص ۱۱۵: کنز الغرائب، برگ ۱۰۶ سمت راست.
       3. روضة الشهدا، ص ۱۹۰: کنز الغرائب، برگ ۹۸ سمت راست.
       4. روضة الشهدا، ص ۲۲۴: کنز الغرائب، برگ ۴۸ سمت چپ بالا.
       5. روضة الشهدا، ص ۳۷۷: کنز الغرائب، برگ ۷۷ سمت چپ.
       6. روضة الشهدا، ص ۳۹۵: کنز الغرائب، برگ ۱۰۱ سمت راست.
       7. روضة الشهدا، ص ۴۵۰: پنج مطلب از کنز الغرائب نقل می‌کند که مطلب دوم در برگ ۱۰۸ سمت راست، و پنجم: برگ ۱۱۲ سمت راست
       8. روضة الشهدا، ص ۶۲۳:  کنز الغرائب، برگ ۱۳۵ سمت راست.
       9. روضة الشهدا، ص ۶۵۲: کنز الغرائب، برگ ۱۲۳ سمت چپ.
       10. روضة الشهدا، ص ۶۶۸: کنز الغرائب، برگ ۱۲۶ سمت راست.
       11. روضة الشهدا، ص ۶۷۵ (داستان مار): کنز الغرائب، برگ ۴۹ سمت راست (داستان روضة الشهدا بخش اندکی از حدیث کنز الغرائب است)
       12. روضة الشهدا، ص ۶۷۵ (داستان سدی): کنز الغرائب، برگ ۹۷ سمت چپ پایین.
       13. روضة الشهدا، ص ۶۸۰: کنز الغرائب، برگ ۱۱۸ سمت چپ بالا.
   • علت اینکه منابع بعضی داستان‌ها را پیدا نکردیم این بوده که کاشفی داستان‌ها را نقل به معنا می‌کرده و کار جستجو برای ما سخت شد. همچنین ما با نرم‌افزار در این نسخۀ خطی جستجو کردیم و چون نسخه به‌صورت خطی بود، دقیق و کامل نیست. همچنین اگر فرضاً بعضی از این داستان در این نسخه نباشد عیبی ندارد؛ زیرا طبیعی است که در بعضی نسخه‌های خطی بعضی مطالب نباشد.
   • از نظر ما، آنچه در روضة الشهدا به نقل از کنز الغرائب نقل شده، همین نسخه است که توضیحش ان‌شاءالله جلوتر می‌آید.

معرفی نسخه

شروع کتاب این‌گونه است: «بسم الله الرحمن الرحیم… اما بعد این رساله‌ایست جمع کرده می‌شود در بیان فضایل صحابۀ کبار و بعضی از ذکر اهل‌بیت رسول صلی الله علیه و [آله و] سلّم که فضایل و تعظیم ایشان بآیات کلام ربّانی و باخبار رسول صلی الله علیه و [آله و] سلّم ثابت شده تا کافۀ انام از خواص و عوام را ازین مختصر فایدۀ کلی حاصل آید و در اعتقاد [مقداری خط‌خوردگی] و صدق افزاید و از بغض و عداوت دور شوند، و بالله التوفیق».

• از این جملۀ «جمع کرده می‌شود» به دست می‌آید که مقدمۀ کتاب در ابتدای آن نوشته شده.
• از این مقدمه و اینکه کلمۀ «و آله» را در این صلوات و دیگر صلوات‌های کتاب نمی‌نویسند، به دست می‌آید که نویسندۀ کتاب یا کاتب آن سنّی بوده است.

در برگ ۱۳۸ سمت چپ می‌گوید: «… شهادت امیرالمؤمنین حسین در سنۀ احدی و ستین بود و تألیف این نسخه در سنۀ سبع و ثلاثین و سبعمایه [۷۳۷]…».

اتمام کتاب این‌گونه است: «و قد وقع الفراغ من كتابت هذه النسخة الشريفة الموسوم بجواهر كنز الغرايب بعون الله و حسن توفيقه في يوم الثلثاء ثامن شهر ذي الحجة الحرام سنة ثلٰث و ثمانين و ثمان مائة من هجرة حضرت النبوّة بيد العبد الفقير الحقير الكسير المطالع بكرم نعمه الملاحظ [كذا] محمّد بن احمد بن حسن الحافظ غفر الله ذنوبه و ستر عيوبه. اللهم، اغفر لي و لوالديه».

• نکتۀ قابل دقت این است که در اینجا نام کتاب را «جواهر كنز الغرايب» ذکر می‌کند.

در برگ ۱۸۸ کتاب تمام می‌شود و در برگ بعدی عنوانی به اسم «وصیت‌نامۀ حضرت مصطفی صلی الله علیه و [آله و] سلّم و امیرالمؤمنین علی» را نقل می‌کند. اتمام وصیت‌نامه این‌گونه است: «تمّت الوصاياي المصطفوية عليه أفضل الصلواة و أكمل التحيات في يوم الأحد من عشرين شهر محرم الحرام سنة أربعة و ثمانين و ثمان مائة من هجرة النبوية».

برای دانلود این نسخه کانال‌های فضای مجازی مراجعه کنید و درصورتی‌که در کانال نیافتید، به ادمین پیام دهید.

توضیحات

مطالب منتخب کتاب را با کلیک اینجا پیدا کنید ان‌شاءالله.