معرفی مقتل به شمارۀ ۴۹۲۰ در دانشگاه تهران (احتمالاً مقاتل الشهداء ابوالمفاخر رازی)
فهرست
معرفی نسخه
نسخۀ کتاب در کتابخانۀ دانشگاه تهران به شمارۀ ۴۹۲۰ نگهداری می‌شود و این‌گونه معرفی شده: «نسخ سدۀ ۱۰… به فارسی کهن بسیار شیوا و روایت‌های آن از ابی‌مخنف لوط بن یحیی ازدی است و در برخی جاه‌ها آمده: «خداوندان اخبار روایت کند» و «راویان اخبار روایت کرده‌اند» و «چنین آورده‌اند راویان اخبار و ناقلان آثار». شعرهای عربی دارد و شعرهای فارسی آن با عنوان «پارسی» است. نظم و نثر عربی در آن بسیار شیوا و رسا ترجمه شده است.
نسخۀ ما آشفته و پس‌وپیش شده و از آغاز و انجام افتاده و این عنوان‌ها در آن دیده می‌شود: ۱- قصۀ مسلم عقیل. ۲- داستان فرزندان مسلم عقیل: محمد و ابراهیم. ۳- المقتل الاعظم للحسین بن علی بن ابی طالب و اولاده و اخوانه و اصحابه. ۴- فضیلت و معجزه و وفات فاطمه علیهاالسلام. ۵- مولود فاطمه علیهاالسلام. ۶- تزویج فاطمه علیهاالسلام. ۷- مجلس اندر وفات فاطمه علیهاالسلام. ۸- اما بعد از وفات رسول صلی‌الله‌علیه‌وآله. ۹- المجلس الرابع. ۱۰- المجلس الخامس. ۱۱- المجلس الآخر من اخبار الحسن بن علی علیهماالسلام إلی آخر وفاته صلوات الله علیها. ۱۲- المجلس الرابع من الأخبار بعد وفات الحسن بن علی علیهماالسلام».1
کاشفی در روضة الشهدا از کتاب مقاتل الشهدای ابوالمفاخر بسیار نقل کرده است. در مقاله‌ای به نام «معرفی نسخه مقاتل الشهدای ابوالمفاخر رازی کهن‌ترین مقتل زبان فارسی»، ص۱۵۲ این‌گونه گفتند که براساس بررسی اشعار موجود در این نسخۀ خطی با اشعاری که کاشفی در روضة الشهدا از مقتل ابوالمفاخر نقل کرده، این نسخه همان کتاب ابوالمفاخر است. امکان بررسی اشعار کتاب کاشفی با این نسخه برای ما فراهم نشد. همچنین چون به‌هم‌ریختگی برگ‌های این نسخه بسیار زیاد است، نظر قطعی برای انتساب این نسخه به ابوالمفاخر مقداری سخت است.
چند نکته:
- شروع نسخه از خروج امام حسین علیه‌السلام از مدینه است. کتاب تا برگ ۵۰ سیر قیام امام حسین علیه‌السلام را از آغاز تا اواسط مبارزۀ اصحاب امام علیهم‌السلام در روز عاشورا نقل می‌کند. بعد از آن برگ‌ها افتادگی دارد.
- باتوجه‌به افتادگی و جابه‌جایی زیاد برگ‌ها مشخص نیست که این نسخه یک کتاب بوده یا چند کتاب.
- در بالای برگ ۷۲ سمت چپ با خط دیگری نوشته شده «کتاب جلاء العیون» و بعد مناشدۀ امیرالمؤمنین علیه‌السلام در ذیل آن نقل شده است. ظاهراً کتاب علامۀ مجلسی رحمه‌الله نباید باشد.
- در برگ ۱۳۳ سمت راست شعری را به زبان پهلوی (فارسی قدیمی) نقل کرده است.
- در بخش‌های مختلف از ائمه علیهم‌السلام با لفظ «امیرالمؤمنین» یاد می‌کند.
معرفی نویسنده
شمس‌الدین ابوالمفاخر بن محمد رازی از شاعران دورۀ سلجوقیان و احتمالاً متولد بین سال ۴۶۰ – ۴۷۰ قمری است. از ایشان در کتاب‌های مختلف با متانت و بزرگی یاد شده و به دوازده‌امامی بودنش تصریح وجود دارد. بسیاری از بزرگان ایشان را با امام فخر رازی اشتباه می‌گرفتند و فکر می‌کنند این شخص، همان فخر رازی است. فوت او ظاهراً پیش از سال ۵۴۷ قمری است.2
معرفی مقاتل الشهدا
به علت اینکه از کتاب مقاتل الشهدا ابوالمفاخر نسخه‌ای در دسترس نبود، بسیاری فکر می‌کردند که روضة الشهدا کاشفی نخستین مقتل به زبان فارسی است؛ اما همان‌طور که عدۀ دیگری گفتند، مقتل ابوالمفاخر بسیار متقدم‌تر است و کاشفی هم از او بسیار نقل کرده است.3 اگر این نسخه، همان مقتل ابوالمفاخر باشد، در بخش‌های دیگر توضیحاتی در مورد ویژگی‌های کتاب داده می‌شود ان‌شاءالله.
نقلیات
- برگ ۲ سمت راست جریان نامۀ یزید علیه‌اللعنه به امام حسین علیه‌السلام را با تفاوت زیادی می‌نویسد. به این شکل که یزید علیه‌اللعنه قصد داشت با دادن مال‌های مختلفی امام حسین علیه‌السلام را فریب بدهد.
- برگ ۲ سمت چپ ذکر می‌کند که یزید علیه‌اللعنه از اهل کوفه خواست به امام حسین علیه‌السلام نامه بنویسند و او را به کوفه دعوت کنند. در نتیجه در نامه‌ای که فرستاده شده، نام این افراد هم هست: عمر بن سعد، شمر، شبث ربعی و… .
- برگ ۴ سمت راست می‌گوید قبل از آمدن مسلم بن عقیل علیه‌السلام به کوفه، نویسندگان نامه‌ها به امام حسین علیه‌السلام، از هفتاد هزار نفر برای امام بیعت گرفتند.
- برگ ۱۵ سمت راست قسمتی از جریان دو طفلان مسلم علیهم‌السلام را با تفاوتی نقل می‌کند که مردم کوفه جهت نجات آن‌ها قیام کردند و کشته دادند.
- برگ ۳۱ سمت چپ جریانی نقل می‌کند که هنگام ورود عمر بن سعد به کربلا، یکی از یاران امام علیه‌السلام با ابن سعد گفتگو می‌کند.
- برگ ۴۶ سمت چپ جریان مبارزه و شهادت عبدالله بن مسلم علیهماالسلام را به‌صورت مفصل نقل می‌کند.
- برگ ۵۷ سمت چپ جریان گفتگوی امیرالمؤمنین و حضرت زهرا علیهماالسلام نقل شده که شباهت‌هایی با جریان ذکرشده در روضة الشهدا (علمی و فرهنگی)، ص۲۹۳ دارد.
- برگ ۶۴ سمت راست جریان وفات پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله را ۱۲ ربیع‌الاول ذکر می‌کند.
- برگ ۶۶ سمت چپ جریاناتی را در مسیر کوفه تا شام نقل می‌کند که در کتب دیگر ندیدم.
- برگ ۶۹ سمت چپ جریاناتی را نقل می‌کند که دالّ بر ایمان معاویه پسر یزید و کمک او به اسرا دارد و در انتها قیام نمود و پسرش همراه مختار کشته شد.
- برگ ۹۳ جریاناتی از امام حسن علیه‌السلام بعد از صلح‌نامه نقل می‌کند.
- برگ ۱۰۷ سمت راست جریان عصازدن پیر نابینایی بر پای امام حسن علیه‌السلام نقل شده که شباهت‌هایی با جریان ذکرشده در روضة الشهدا (علمی و فرهنگی)، ص۳۶۰ دارد.
- برگ ۱۱۸ سمت چپ جریان شهادت امام حسن علیه‌السلام نقل شده که شباهت‌هایی با جریان ذکرشده در روضة الشهدا (علمی و فرهنگی)، ص۳۶۳ دارد.
- برگ ۱۲۸ جریان کشتن عایشه توسط معاویه و کندن چاه را نقل می‌کند.
- برگ ۱۱۸ سمت راست به حضور صد هزار نفر در کوفه در هنگام ورود اسرا اشاره می‌کند که بعضی از آن‌ها جهت شادی و بعضی جهت عزاداری آمدند و این جریان در کامل بهائی (نشر مرتضوی)، ص۶۳۳ آمده است.
- برگ ۱۳۴ سمت راست طفل امام حسین علیه‌السلام را شش‌ماهه ذکر می‌کند.
افتادگی‌های نسخه
- برگ ۵۰ چند برگ پارگی و افتادگی دارد. از سمت چپ این برگه جریاناتی را مرتبط با خلافت امیرالمؤمنین علیه‌السلام و مناظره با خلفا را نقل می‌کند.
- از برگ ۵۳ سمت چپ جریان وفات حضرت زهرا علیهاالسلام را نقل می‌کند که در ابتدا جریان ولادت و ازدواج را ذکر می‌کند.
- برگ ۵۸ افتادگی صورت گرفته و از سمت چپ جریان وفات پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله را نقل می‌کند.
- برگ ۶۶ هم افتادگی هست و از سمت چپ دوباره به جریان امام حسین علیه‌السلام بر می‌گردد و فرستادن سرهای شهدا از کوفه به شام را نقل می‌کند.
- برگ ۷۲ سمت راست مناشدۀ امیرالمؤمنین علیه‌السلام در زمان خلافت ابوبکر را گفته است.
- برگ ۷۶ سمت چپ دوباره جریان مبارزات روز عاشورا را می‌گوید، ولی برگ‌ها به‌شدت به‌هم ریخته‌اند و هر برگ برای یک موضوع است.
- برگ ۷۹ سمت چپ جریان شهادت امیرالمؤمنین علیه‌السلام را نقل می‌کند.
- برگ ۸۶ نوشته که مجلس رابع و برگ ۹۳ نوشته مجلس خامس و مجالس قبلی در نسخه نیستند.
توضیحات
برای دانلود چند صفحه از نسخۀ خطی و مقاله به کانال‌های فضای مجازی ما رجوع کنید و درصورتی‌که در آنجا پیدا نکردید، به ادمین پیام دهید.
مطالب منتخب کتاب را با کلیک اینجا پیدا کنید ان‌شاءالله.
نظرات